Stari zanati i narodno stvaralaštvo: očuvanje materijalne baštine Srebrenice

1. Uloga zanatstva u razvoju srebreničke čaršije

Razvoj zanatstva u Srebrenici neraskidivo je povezan sa specifičnim geografskim položajem ovog urbanog centra u dolini reke Jadar, kao i sa bogatim prirodnim resursima podrinjskog regiona. Još u antičko doba, pod rimskom upravom kada je naselje nosilo naziv Domavia, i kasnije u srednjem veku pod imenom Argentaria, ova regija predstavljala je jedno od najvažnijih rudarskih čvorišta Balkanskog poluostrva. Izobilje srebra, olova, gvožđa i mineralnih voda privlačilo je trgovce, rudare i zanatlije iz različitih delova Evrope, pre svega iz Dubrovačke Republike i saskih rudarskih oblasti.

Međutim, oblikovanje srebreničke čaršije u profilisanu urbano-privrednu celinu kakvu poznajemo kroz istorijsko-etnografske zapise, doživljava svoj vrhunac u osmanskom periodu. Prodorom osmanske uprave tokom 15. veka, Srebrenica preuzima model orijentalne čaršije, gde zanatstvo postaje nosilac ekonomskog i društvenog života. Čaršija se razvija kao prostorno odvojena trgovačko-zanatska zona u odnosu na mahale (stambene četvrti). U njenom središtu nalazili su se bezistani, hani, karavansaraji i džamije, dok su zanatske radnje (dućani) bile grupisane po ulicama u zavisnosti od esnafske pripadnosti.

Esnafski sistem (esnaf – udruženje zanatlija iste ili srodne struke) igrao je ključnu ulogu u očuvanju kvaliteta proizvoda, regulisanju cena, obuci podmlatka (šegrta i kalfi) i zaštiti prava majstora. Esnafi su u Srebrenici imali stroga pravila zapisana u esnafskim normativima (izun-namama). Na čelu esnafa nalazio se esnaf-baša, majstor najvećeg ugleda koji je posredovao između države i zanatlija, rešavao sporove i nadgledao tržišnu disciplinu.

Zanatstvo nije samo hranilo lokalno stanovništvo, već je formiralo specifičan urbanitet Srebrenice. Zahvaljujući živim trgovačkim vezama sa Sarajevom, Tuzlom, Zvornikom, ali i preko reke Drine sa Valjevom i Užicem, srebrenički zanatski proizvodi distribuirali su se širom Podrinja i šire. Urbanistička struktura grada reflektovala je funkcionalnu podelu: bučni i prljavi zanati, poput kovačkog ili kožarskog (tabačkog), bili su locirani na periferiji čaršije ili uz rečne tokove radi lakšeg odlaganja otpada i pristupa vodi, dok su finiji zanati, poput kujundžijskog, krojačkog (terzijskog) i časovničarskog, zauzimali centralne pozicije blizu pijace i varoske česme.

Zanatstvo je tako postalo primarni kohezivni faktor multikonfesionalnog društva Srebrenice, okupljajući muslimanske, pravoslavne i katoličke zanatlije unutar istih ili komplementarnih esnafa, čime je stvorena specifična socio-ekonomska struktura koja je trajala vekovima.

2. Tradicionalni zanati vezani za drvo (kolarstvo, bačvarstvo, stolarstvo)

Guste podrinjske šume, bogate hrastom lužnjakom i kitnjakom, bukvom, grabom, jasenom, orahom i plemenitim četinarima, pružale su nepresušnu sirovinsku bazu za razvoj drvopreradivačkih zanata u Srebrenici i njenoj okolini. Rad sa drvetom zahtevao je generacijski akumulirano znanje o svojstvima građe, vremenu seče, načinu sušenja i tehnikama obrade.

Kolarstvo

Kolarski zanat bio je stub kopnenog transporta i poljoprivrede srebreničkog kraja. Kolar je morao kombinovati znanja iz geometrije, fizike i mehanike kako bi napravio zaprežna kola sposobna da izdrže teške brdsko-planinske terene Podrinja.

Za izradu zaprežnih kola koristile su se različite vrste drveta, pažljivo odabrane za svaki pojedinačni deo:

• Glavčina (glava točka): Izrađivala se od tvrdog i žilavog drveta bresta ili jasena, koje je moralo otporno podnositi trenje osovine i udarce tokom vožnje.
• Paoci (žbice): Pravljeni su od suvog hrastovog drveta, precizno tesani i glodani pod određenim uglom kako bi se uklopili u glavčinu i spoljašnji obruč.
• Naplaci (drveni segmenti obruča točka): Izrađivani su od kuvane ili parene bukve i hrasta, koji su se savijali u lučne oblike.
• Osovina i ruda: Pravljene su od vrhunskog hrastovog ili grabovog drveta.

Proces izrade točka zahtevao je izuzetnu preciznost; i najmanje odstupanje u centriranju paoka dovelo bi do nestabilnosti čitavih kola. Niti jedan ekser se u ranoj fazi kolarstva nije koristio za spajanje drvenih delova točka – sve se spajalo sistemom rukavaca, utora i drvenih klinova. Nakon što bi kolar sklopio drvenu konstrukciju točka, nosio ga je kod kovača na "šinovanje" – navlačenje usijanog čeličnog obruča (šine) koji bi se naglim hlađenjem u vodi skupio i čvrsto stegao sve drvene elemente u monolitan sistem.

Bačvarstvo (pinterstvo / kavarstvo)

Bačvarski zanat u srebreničkom kraju bio je direktno usmeren na potrebe poljoprivrede, pre svega na voćarstvo i tradiciju pečenja rakije šljivovice, kao i na čuvanje mliječnih proizvoda i turšije. Bačvari (pinteri) izrađivali su kace, burad, bačve, brente, čobanje i kablove.

Osnovni materijal za vrhunsku bačvarsku robu bio je hrast kitnjak za rakijska burad, dok se za skladištenje sira i kajmaka često koristila smrča ili jela jer drvo četinara ne odaje teške mirise koji bi pokvarili mliječne masti.

Tehnologija izrade bačve obuhvatala je nekoliko faza:

1. Cepanje i sušenje dužica: Drvo se moralo cepati isključivo radijalno u smeru vlakana, nikada testerisati, kako burad ne bi propuštala tečnost. Dužice su se sušile prirodnim putem od dve do tri godine.
2. Oblikovanje dužica: Pomoću specijalnih zakrivljenih noževa sa dve drške (dvoručni nož ili koba) i rendi (pinteric), dužice su se sužavale ka krajevima i obarale pod tačnim uglom.
3. Podizanje bačve i termička obrada (garjenje): Dužice su se uspravljale u krug i hvatale privremenim radnim obručima. Zatim se u unutrašnjosti podizala otvorena vatra od hrastovih opiljaka. Pod uticajem toplote i vlage (povremenog kvašenja), drvo je omekšavalo, što je omogućavalo da se pomoću vitla i sajle krajevi dužica privuku i stegnu.
4. Izrada utora i dna: Na krajevima dužica glodao se utor (utorak) u koji se uklapalo dno, spajano drvenim klinovima uz umetanje rogoza (močvarne biljke) radi potpunog zaptivanja.

Stolarstvo i drvorezbarstvo

Stolarski zanat u Srebrenici razvijao se u dva pravca: građevinska stolarija (izrada prozora, vrata, musandera, šišeta – drvenih plafona) i izrada pokretnog nameštaja. Pod uticajem orijentalne arhitekture i kulture stanovanja, srebreničke kuće bile su opremljene ugrađenim nameštajem od drveta, ali su stolari izrađivali i prenosive predmete: sehare (drvene škrinje za devojačku spremu), peškune (višegaone stolice), peškune sa intarzijom, sofrah (niske trpezarijske stolove) i bešike (kolevke).

Posebnu umetničku vrednost imao je drvorezbarski zanat. Srebrenički majstori drvorezbari ukrašavali su sehare i plafonske rožete plitkim i dubokim rezom. Motivi su najčešće bili geometrijski (rožete, rombovi, cik-cak linije), stilizovani biljni motivi (vinova loza, list cvet) i verski simboli. Drvo oraha i šljive bilo je najcenjenije za drvorezbarske radove zbog svoje fine teksture i mogućnosti visoke politure.

---

3. Kovački i kazandžijski zanat u Srebrenici

Obada ova zanata spadaju u domen primarne i sekundarne prerade metala i predstavljaju najstarije zanatske discipline srebreničkog kraja, čiji kontinuitet seže od srednjovekovnih topionica i radionica za izradu rudariskog alata.

Kovački zanat

Kovači su bili kičma privrednog života Podrinja. Bez kovačkih radionica bilo je nemoguće zamisliti funkcionisanje poljoprivrede, šumarstva, građevinarstva i transporta. Kovačka radionica (kovačnica) prepoznavala se po karakterističnom mirisu sagorelog drvenog uglja (ćumura), zvuku udaraca čekića o nakovanj i otvorenom ognjištu (vatrišta) sa velikim kožnim mehom za uduvavanje vazduha.

Kovački asortiman obuhvatao je:

• Poljoprivredni alat: Raonike za plugove, motike, kopače, kosirice, kose, srpove i vilu.
• Šumarski alat: Sekire (balte), cepače, krampe, klinove za drvo i kuke za privlačenje trupaca (cepine).
• Zanatlijski alat: Čekiće, klešta, dleta, svrdla i nakovnje za druge zanatlije.
• Predmete za domaćinstvo: Verige (lance za ognjište), mašice, sačeve (peke), noževe i makaze.
• Građevinsku okovariju: Kovane eksere (cvetinjake), šarke (šarke za vrata), reze (mandale) i rešetke za prozore.

Posebnu subspecijalizaciju predstavljali su potkivači. Oni su se bavili anatomijom kopita konja i papaka volova, izrađujući i prilagođavajući potkovice te ih zakivajući potkivačkim ekserima (pancirnim ekserima). Loše potkivanje moglo je trajno osakatiti radnu stoku, pa je potkivački zanat zahtevao veliko znanje i opreznost.

Tehnološki proces obrade gvožđa oslanjao se na ručno kovanje na temperaturama od preko 1000°C, kada gvožđe poprima žuto-belu boju i postaje plastično. Ključna veština kovača ogledala se u kaljenju – potapanju usijanog predmeta u vodu ili ulje pod tačno određenim uslovima. Kaljenjem se određivala tvrdoća i elastičnost sečiva; loše prekaljena sekira bi pucala pri udarcu, dok bi nedovoljno kaljena brzo gubila oštricu.

Kazandžijski zanat

Kazandžijski zanat u Srebrenicu stiže sa osmanskim osvajanjima i ubrzo postaje jedan od najcenjenijih i najunosnijih oborta. Kazandžije su se bave preradom bakra – metala koji je izuzetno pogodan za oblikovanje usled svoje visoke kovanosti, ali i odlične toplotne provodljivosti.

Srebreničke kazandžije primarno su bile fokusirane na izradu:

1. Kazana za rakiju: Ovo je bio najsloženiji i najskuplji proizvod. Kazan se sastojao od kotla (dno i pojas), kape (kapaka), parovodne cevi (lule) i tabarke (hladnjaka sa bakarnom zmijastom cevi). Povezivanje bakarnih ploča vršilo se tehnikom nitnovanja (zakovivanja) i tvrdog lemljenja (mesingom ili srebrom).
2. Posuđa za domaćinstvo i ugostiteljstvo: Tepsije, kazani za kuvanje vode i hrane, sačevi, sinije, džezve, ibrici, leđeni (umivaonici), šerpe i tasovi.

Budući da je bakar reakciji sa kiselinama iz hrane i tečnosti stvara otrovno zeleno jedinjenje (patinu/patinu/bakarni oksid – zelenis), svi predmeti od bakra koji su dolazili u dodir sa hranom morali su biti podvrgnuti procesu kalajisanja.

Process kalajisanja izvodio se na sledeći način: Bakarne posude bi se najpre fizički i hemijski očistile pomoću kiseline i peska. Zatim bi se posuda zagrejala na drvenom uglju, posula nišadorom (amonijum-hloridom) koji je čistio preostale okside i omogućavao prianjanje, a potom bi se po površini razmazivao rastopljeni čist kalaj pomoću pamučne krpe ili kučine. Rezultat je bila sjajna, srebrnasta površina koja je garantovala zdravstvenu ispravnost hrane. Kazandžije su pružale i usluge redovnog prekalajisavanja starih posuda.

---

4. Tkački zanat i domaća radinost (izrada ćilima, vunenih čarapa, narodne nošnje)

Za razliku od kovačkog ili kolarskog zanata koji su bili u isključivoj domenu muškaraca i odvijali se u radionicama u čaršiji, tkački zanat i tekstilna domaća radinost bili su locirani unutar porodičnog doma, a nosioci ove delatnosti bile su žene. Tekstilna radinost Podrinja predstavlja sintezu narodne umetnosti, praktične potrebe i vrhunske tehnološke obrade prirodnih vlakana.

Sirovine i priprema

Osnovne sirovine bile su vuna (dobijena od autohtone ovce pramenke), lan i konoplja. Priprema vune bio je dugotrajan proces koji je obuhvatao:

• Strižu (šišanje ovaca u proleće),
• Pranje na rečnim brzacima i sušenje na suncu,
• Vlačenje i grebenanje (razbijanje vunenih vlakana pomoću ručnih grebena sa čeličnim iglama radi dobijanja mekih povesama),
• Predenje pomoću preslice i vretena ili nožnog kolovrata, pri čemu se stvarala vunena nit određene debljine i uvijenosti.

Predena nit se potom bojila. Do pojave anilinskih (hemijskih) boja krajem 19. veka, primenjivalo se isključivo prirodno bojenje:

• Crna i smeđa boja dobijale su se od ljuske oraha, kore hrasta ili bresta.
• Crvena boja dobijala se od korena biljke broć (Rubia tinctorum).
• Žuta boja dobijala se od mlječike, kukuruzne svile ili kore jabuke.
• Plava boja uvozila se u obliku indiga.

Tkanje na stanu (razboju)

Glavna sprava za preradu niti bio je drveni stan ili razboj (horizontalni ili vertikalni). Razboj se sastojao od osnovnog drvenog rama, dva vratila (prednjeg i zadnjeg), ništalka (ničanica) koje su služile za razdvajanje niti osnove i pravljenje "zijeva", brda u brdilu kojim su se nabijale niti potke, i čanka (čunka) kojim se provlačila niti.

Srebrenički i podrinjski ćilim

Ćilimarstvo u srebreničkom kraju dostiglo je visok umetnički nivo. Tkali su se takozvani glatki ćilimi bez naličja (tehnika klečanja). Majstorice tkanja stvarale su složene kompozicije bez unapred iscrtanog šablona, brojeći niti osnove.

Karakteristični motivi srebreničkih ćilima obuhvataju:

• Kola i rombove (često stilizovani prikazi sunca i plodnosti),
• Kornjače i gusterove (geometrijski motivi zaštitnog karakter),
• Grane i cvetove (stilizacija podrinjske flore),
• Motif sofre ili kavza.

Kolorit je bio skladan, sa dominacijom tamno crvene, podrinjsko plave, crne i prirodno bele boje vune. Ćilim nije bio samo upotrebni predmet za pokrivanje podova i zidova, već i statusni simbol porodične kuće i obavezan deo devojačkog miraza (čiza).

Izrada vunenih čarapa i sitne radinosti

Pletenje vunenih čarapa bila je svakodnevna aktivnost žena. Čarape su se plele pomoću pet igala (petaka). Srebreničke vunene čarape prepoznatljive su po bogatoj ornamentici. Razlikovale su se muške (kraće) i ženske (duže, često do kolena) čarape. Ukrašavane su tehnikom šaranja na prstima i petama, gde su se preplitale niti crvene, crne i bele boje. Motiv "na kocke", "na grane" ili "na kola" davao je čarapama vizuelnu upečatljivost, dok je gusto pletivo pružalo zaštitu od oštrih podrinjskih zima.

Izrada narodne nošnje

Domaća radinost bila je nosilac izrade elemenata srpske i bošnjačke narodne nošnje srebreničkog kraja:

• Sukno: Debela, valjana vunena tkanina koja se nakon tkanja nosila u valjavice (stuparice) – objekte na vodeni pogon gde su drveni kovani čekići pod mlazom vode udarali tkaninu dok se ne bi zgusnula i postala nepromočiva. Od sukna su se šile šalvare, čakšire, gornji kaputi (zobuni, jakići, gunjevi).
• Bez: Fina pamučna ili lanena tkanina korišćena za šivenje muških i ženskih košulja, podgaća i marama (šamija, čatmi).
• Vez: Košulje i zubuni ukrašavani su bogatim ručnim vezom od svilenih ili srmenih (srebrnih) niti, pri čemu su se tehnike veza prenosile sa majki na kćeri.

---

5. Tradicionalno pečenje kreča (krečane) kao specifičnost ovog kraja

Jedan od najspecifičnijih i najtežih tradicionalnih zanata/delatnosti koji je obeležio brdsko-planinska sela oko Srebrenice (poput sela u oblasti Osata, Sućeske, Brežana i Kostača) jeste krečarstvo – izrada negašenog i gašenog kreča u poljskim pećima zvanim krečane.

Geološka građa okoline Srebrenice, bogata visokokvalitetnim krečnjakom (kalcijum-karbonatom), u kombinaciji sa ogromnim resursima ogrevnog drveta, stvorila je idealne uslove za razvoj ovog teškog ruralnog oborta. Kreč je vekovima bio osnovni vezivni materijal u građevinarstvu (za spravljanje maltera) i primarno sredstvo za dezinfekciju i beljenje fasada i enterijera.

Tehnološki proces gradnje krečane

Izrada krečane zahtevala je vrhunsko praktično znanje iz građevinske statike i termodinamike. Krečana se gradila na padini brega radi lakšeg prilaza i prirodnog zavetrina, ali i radi lakšeg punjenja odgozgo.

Proces je obuhvatao sledeće faze:

1. Iskop jame: Kopala se kružna jama prečnika od 3 do 5 metara i dubine do 2 metra.
2. Zidanje peći (gradnja "svoda"): Najkritičnija faza. Sa dna jame zidali su se zidovi od lomljenog krečnjaka, koji su se ka vrhu zakrivljavali tvoreći samonosivi drveni ili kameni kupolni svod (pećina ili vrata). Za ovu svrhu birani su najkrupniji i najotporniji komadi krečnjaka. Ako bi se svod urušio tokom zidanja ili pečenja, čitav trud i materijal bili bi propali.
3. Punjenje krečane: Iznad svoda slagali su se manji komadi krečnjaka u obliku kupe, visine i do 4-5 metara iznad nivoa zemlje.
4. Oblaganje i izolacija: Spoljašnji deo kupe oblagao se slojem busenja trave, ilovače i blata kako bi se sprečio gubitak toplote i usmerio promaja kroz unutrašnjost. Na dnu su ostavljana vrata (ložište) za ubacivanje drva.

Proces pečenja (paljenje krečane)

Pečenje kreča bio je proces koji je trajao neprekidno između 3 i 5 dana (72 do 120 sati), u zavisnosti od veličine peći i vlažnosti drveta.

Za loženje se koristilo definesano tvrdo drvo – bukva, hrast ili grab. Vatra u ložištu nije smela da se ugasi niti jednog trenutka. Zbog toga su se majstori krečari organizovali u smene i dežurali pored krečane danonoćno. Temperatura unutra peći morala je dostići i održavati nivo od 900°C do 1000°C.

Na toj temperaturi dolazi do hemijske reakcije kalcinacije:

$\text{CaCO}₃ \xrightarrow{\Delta} \text{CaO} + \text{CO}₂ \uparrow$

Kalcijum-karbonat (krečnjak) se razlaže na kalcijum-oksid (negašeni ili "živi" kreč) i ugljen-dioksid koji otiče kroz gornje otvore.

Majstori su prepoznavali kraj pečenja po sledećim znakovima:

• Sleganje kupe na vrhu krečane za nekoliko decimetara.
• Promena boje plamena na vrhu peći (prelazak iz tamnog u plavičasto-beli plamen).
• Prestanak izbijanja gustog belog dima.

Hlađenje i upotreba

Nakon prestanka loženja, krečana se ostavljala da se hladi 2 do 3 dana. Potom se pristupalo "vađenju kreča". Izvađeni živi kreč (\text{CaO}) bio je znatno lakši od polaznog kamena, porozan i izuzetno reaktivan sa vodom.

Kupci su kupovali živi kreč u grumenju, koji se transportovao u zaprežnim kolima ili na tovarnim konjima. Na mestu upotrebe vršilo se gašenje kreča dodavanjem vode u krečnim jamama:

$\text{CaO} + \text{H}₂\text{O} \rightarrow \text{Ca(OH)}₂ + \text{toplota}$

Ova reakcija je izuzetno egzotermna, pri čemu voda ključa, a živi kreč se raspada u gustu belu pastu – gašeni kreč, koji se potom koristio kao građevinsko vezivo ili za beljenje. Krečarstvo je obezbeđivalo znatne prihode seoskim domaćinstvima Srebrenice, a srebrenički kreč bio je poznat širom podrinjskog i posavskog regiona.

---

6. Mere za očuvanje zanata od izumiranja

Savremeni procesi industrializacije, urbanizacije, masovne proizvodnje i promena demografske slike podrinjskog kraja u drugoj polovini 20. i početkom 21. veka doveli su tradicionalne srebreničke zanate na ivicu potpunog izumiranja. Ručnu izradu zamenile su fabričke mašine, tradicionalne prirodne materijale potisnuli su sintetički, dok je smanjenje seoskog stanovništva direktno smanjilo potražnju za zaprežnim kolima, drvenom buradi i poljoprivrednim alatom ručne izrade.

U cilju sprečavanja trajnog gubitka ovog neprocenjivog nematrijalnog kulturnog nasleđa, neophodno je sprovesti sveobuhvatan sistem mera koji obuhvata institucionalnu, ekonomsku, edukativnu i turističku revitalizaciju.

1. Institucionalna i pravna zaštita

• Zastita nematerijalnog kulturnog nasleđa: Potrebno je izvršiti sistematsku inventarizaciju i uvrstiti tehnike srebreničkog ćilimarstva, drvorezbarstva i pečenja kreča na Nacionalnu listu nematerijalnog kulturnog nasleđa, sa perspektivom nominacije za UNESCO liste.
• Finansijske olakšice i subvencije: Uvođenje direktnih državnih subvencija za preostale zanatlije koji se bave deficitarnim starim zanatima. Oslobađanje od poreza na promet ili primena povlašćenih poreskih stopa za autohtone ručne radove.

2. Edukacija i prenos znanja

• Revitalizacija majstorskih radionica: Formiranje takozvanih "živih radionica" unutar formalnog ili neformalnog obrazovnog sistema. Obezbeđivanje stipendirama za mlade koji žele da izučavaju kovački, kazandžijski ili bačvarski zanat kod preostalih majstora.
• Dokumentacija i arhiviranje: Izrada detaljnih video-arhiva, monoografija i tehničkih nacrta alata i postupaka izrade (posebno arhitekture krečana i tkačkih šema) kako tehnološki postupci ne bi bili zaboravljeni nakon odlaska poslednjih nosilaca zanata.

3. Sinergija sa turizmom i održivim razvojem

• Kulturni i etno-turizam: Integrisanje zanatskih radionica u turističku ponudu Srebrenice. Formiranje Zanatske staze ili Zanatske četvrti u čaršiji, gde bi turisti mogli uživo posmatrati proces kovanja metala, tkanja ćilima ili oblikovanja drveta, kao i kupiti autentične suvenire.
• Eko-turizam i krečane: Organizovanje etnoloških manifestacija ("Dani krečara") u ruralnim zonama, gde bi se demo-verzije tradicionalnog pečenja kreča prikazivale posetiocima kao edukativni i atrakcijski sadržaj.

4. Brendiranje i komercijalizacija

• Zaštita geografskog porekla: Brendiranje "Srebreničkog ćilima" i "Podrinjske hrastove bačve" kao proizvoda sa oznakom geografskog porekla i visokog kvaliteta.
• Redizajn i modernizacija prilagođena savremenom tržištu: Podsticanje saradnje između tradicionalnih zanatlija i savremenih dizajnera (npr. primena motiva srebreničkog ćilima na modernom namještaju, odeći ili enterijerima luksuznih objekata).

Samo kombinacijom finansijske podrške, edukacije mladih i stručnog brendiranja, stari zanati Srebrenice mogu transformisati svoju ulogu – od istorijskog relikta prošlosti postati održiv resurs budućnosti i prepoznatljiv identitetski kod Podrinja.

---

Pregled tradicionalnih zanata Srebrenice

U sledećoj tabeli dat je sistematizovan pregled ključnih zanata srebreničkog kraja, sa pratećom opremom, alatima i reprezentativnim finalnim proizvodima:

---

7. Zaključak

Stari zanati Srebrenice nisu predstavljali samo goli oblik ekonomske delatnosti i obezbeđivanja egzistencije, već su tvorevinu duboko ukorenjenog kulturnog identiteta celokupnog podrinjskog regiona. Kroz simbiozu sa bogatim prirodnim okruženjem – minerlima, šumama i vodotokovima – srebrenički majstori razvili su tehnološke postupke i umetničke forme koje su po svojoj preciznosti, funkcionalnosti i estetici stajale u samom vrhu zanatstva Balkana.

Od kovačkih radionica koje su odjekivale čaršijom, preko unikatnih tkanih šara srebreničkih ćilima napravljenih u tišini porodičnog doma, pa sve do svetlosti krečanskih vatri koje su osvetljavale podrinjske noći, ovi zanati svedoče o neraskidivoj vezi čoveka, materijala i prostora. Očuvanje preostalih fragmenata ovog znanja, njegova naučna dokumentacija i integracija u savremene tokove održivog turizma i lokalnog razvoja predstavljaju moralnu i kulturnu obavezu prema bogatom nasledstvu srebreničke čaršije.