Vojna dešavanja u julu 1995. godine: operacija oslobađanja i vojnički gubici

1. Vojno-strateški položaj enklave Srebrenica u proleće i leto 1995. godine i plan operacije "krivaja 95"

Rezolucijom Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija broj 819 od 16. aprila 1993. godine, Srebrenica je proglašena za "zaštićenu zonu" UN. Sporazumom o demilitarizaciji, koji su potpisali general Sefer Halilović u ime Armije Republike Bosne i Hercegovine (ARBiH) i general Ratko Mladić u ime Vojske Republike Srpske (VRS), uz posredovanje komandanta UNPROFOR-a generala Filipa Morijona, predviđeno je potpuno razoružanje svih formacija ARBiH unutar enklave. Međutim, prema izveštajima vojne obaveštajne službe Drinskog korpusa VRS i kasnijim vojno-istorijskim analizama, demilitarizacija u praksi nikada nije dosledno sprovedenа. Unutar enklave nastavio je da deluje 28. divizija ARBiH pod komandom brigadira Nasera Orića (kasnije pod komandom njegovog zamenika Ramiza Bećirovića), koja je brojala između 10.000 i 12.000 pripadnika, organizovanih u pet brdskih brigada (280, 281, 282, 283. i 284. brdska brigada), uz prateće samostalne jedinice.

Vojno-strateški položaj enklave bio je izuzetno kompleksan. Srebrenica se nalazila u dubokoj pozadini teritorije pod kontrolom VRS, presecajući ključne komunikacije koje su povezivale regije Birač, Romaniju i Semberiju sa Podrinjem. Iz perspektive Komande Glavnog štaba VRS, postojanje naoružane enklave predstavljalo je stalnu pretnju za operativnu dubinu Drinskog korpusa. U periodu od 1992. do 1995. godine, snage 28. divizije izvodile su učestale diverzantsko-ispadne akcije van granica enklave, usmerene na okolna srpska naselja i vojne položaje VRS (npr. napadi na Višnjicu juna 1995. godine), što je primoravalo VRS da drži znatne snage u rejonu enklave radi vanrednog obezbeđenja.

Proleće 1995. godine donelo je opšte zaoštravanje vojne situacije u Bosni i Hercegovini. ARBiH je pokrenula veliku ofanzivu na Sarajevskom ratištu (operacija "Tekbir"), kao i dejstva na Majevici i Vlašiću. Komanda Drinskog korpusa VRS, na čelu sa general-majorom Milenkom Živanovićem (koga će 13. jula formalno zameniti general-major Radislav Krstić), u skladu sa Direktivom br. 7 Predsedništva RS, izradila je zapovest za izvođenje napadne operacije pod šifrovanim nazivom "Krivaja 95".

Zapovest za operaciju "Krivaja 95" potpisana je 2. jula 1995. godine. Osnovni operativni cilj operacije bio je:

Razdvajanje enklava Srebrenica i Žepa.
Smanjenje teritorije enklave na samu gradsku zonu pod direktnom kontrolom UNPROFOR-a.
Presecanje komunikacije Srebrenica–Žepa i potiskivanje snaga 28. divizije ARBiH.
Obezbeđivanje punog kontinuiteta teritorije i bezbednosti saobraćaja na pravcu Zvornik–Vlasenica–Han Pijesak.

Za izvođenje operacije angažovane su kombinovane snage Drinskog korpusa VRS, jačine oko 2.000 do 3.000 boraca na primarnim pravcima napada. Formirane su taktičke grupe od delova Bratunačke, Zvorničke, Milićke, Skelanske i Višegradske brigade, uz podršku 10. diverzantskog odreda, Specijalne jedinice MUP-a RS i znatnih artiljerijsko-raketnih jedinica Korpusne grupe vojnih snaga.

2. Tok vojnih operacija vojske republike Srpske (VRS) od 6. do 11. jula

Vojna operacija "Krivaja 95" započela je u rano jutro 6. jula 1995. godine snažnom artiljerijskom pripremom po osmatračkim mestima (OP) holandskog bataljona UNPROFOR-a (Dutchbat) i dominantnim kotama koje su držale jedinice 28. divizije ARBiH na južnom i jugoistočnom delu enklave.

Hronologija operacija na terenu:

6. jul: Jedinice VRS nastupaju iz pravca Zelenog Jadra i Pribićevca. Glavni udar bio je usmeren na južni "jezik" enklave s ciljem presecanja veze između Srebrenica-grad i komunikacije prema Žepi. Snage ARBiH pružaju mestimičan pešadijski otpor, ali se pod pritiskom artiljerije povlače ka unutrašnjosti. Holandski vojnici napuštaju osmatračko mesto OP Foxtrot.
7. jul: Nastavak pešadijsko-tenkovskog nastupanja VRS. Oštar okršaj u rejonu kote Biljeg. Taktičke grupe VRS uspevaju da ovladaju ključnim taktičkim objektima južno od grada. UNPROFOR zahteva obustavu vatrenih dejstava, ali bez rezultata na terenu.
8. jul: Snage VRS ovladavaju osmatračkim mestom OP Uniform i napreduju duž ose Zeleni Jadar – Srebrenica. Jedinice 28. divizije pokušavaju da organizuju odbranu na linijama Čumavići–Zeleni Jadar, ali bez teškog naoružanja i sa ograničenim zalihama municije ne uspevaju da zadrže nalet pešadije VRS podržane oklopnim vozilima.
9. jul: Glavni štab VRS i Komanda Drinskog korpusa, uvidom u brz slom spoljnih linija odbrane 28. divizije i izostanak jačeg otpora UNPROFOR-a, donose odluku o izmeni prvobitnog plana: umesto samo skraćivanja enklave, nalaže se nastavak napada i ulazak u sam grad Srebrenicu. VRS izbija na Bandera ugao i kontroliše ulaz u grad sa juga.
10. jul: Situacija u samom gradu postaje kritična. Snage 28. divizije potisnute su u sam grad i prema rejonu Potočara. Dešavaju se vazdušni udari NATO avijacije (dva aviona F-16 i A-10) po položajima i tenkovima VRS u rejonu Zelenog Jadra. Pogođen je jedan tenk VRS. General Mladić naređuje obustavu nastupanja dok traju vazdušni udari i zaprećuje uzvraćanjem po bazi UNPROFOR-a u Potočarima. Nastavak NATO udara je obustavljen od strane komande UN na zahtev holandskog bataljona zbog opasnosti po njihove taoce i ljudstvo.
11. jul: Oko 11:00 časova, jedinice Srpske vojske započinju završni ulazak u grad. Izviđačko-diverzantske jedinice VRS, predvođene 10. diverzantskim odredom i jedinicom "Vukovi sa Drine", ulaze u centar Srebrenice oko 16:00 časova. Grad je bio gotovo prazan; civilno stanovništvo se u masovnom zbegu povuklo ka severu (Potočari), dok su se vojno sposobni muškarci i komandni kadar 28. divizije već grupisali na severozapadnim obroncima enklave radi organizovanja vojničkog proboja.

3. Odluka o povlačenju i formiranje kolone 28. divizije armije BIH radi proboja prema Tuzli

U noći između 10. i 11. jula 1995. godine, kada je slom odbrane grada bio izvestan, u selu Šušnjari i rejonu Jaglića održan je hitan sastanak Operativne grupe Komande 28. divizije ARBiH. Sastankom su rukovodili načelnik štaba 28. divizije Ramiz Bećirović, komandant 284. brigade Šemsudin Salihović i drugi oficiri (glavni komandant Naser Orić nalazio se u Tuzli od aprila 1995. godine, odsečen od jedinice).

Formiranje i struktura kolone:

Na sastanku je donesena vojna odluka o napuštanju enklave i organizovanju pešadijskog proboja kroz borbeni raspored Drinskog korpusa VRS prema slobodnoj teritoriji pod kontrolom 2. korpusa ARBiH na pravcu Tuzla–Kalesija (rejon Nezuk).

Kolona je formirana u rejonu sela Jaglići i Šušnjari u ranim jutarnjim satima 12. jula 1995. godine. Sastav i struktura kolone bili su sledeći:

Ukupan broj: Procenjuje se da je kolona brojala između 12.000 i 15.000 ljudi.
Vojni sastav: Oko 5.000 do 6.000 bili su naoružani pripadnici 28. divizije (izborno ljudstvo, naoružano automatskim i poluautomatskim puškama, ručnim bacačima i minobacačima manjeg kalibra).
Nenaoružani sastav: Oko 7.000 do 9.000 činili su vojno sposobni muškarci bez oružja, mlađi mladići, vojne starešine bez ličnog naoružanja, civilne vlasti i deo civilnog stanovništva koji nije želeo da ode u Potočare pod okrilje UNPROFOR-a.

Borbeni raspored kolone:

Čelo kolone: Najače i najbolje naoružane jedinice — 281. i 282. brdska brigada, sa izviđačkim delovima pod komandom najiskusnijih oficira. Njihov zadatak bio je slamanje prve linije blokade VRS.
Sredina kolone: Komanda divizije, opštinsko rukovodstvo Srebrenice, sanitet, ranjenici i pretežno nenaoružani civili i obveznici.
Zaštitnica (začelje): 284. i 283. brdska brigada, sa zadatkom da zatvaraju pravac kretanja, sprečavaju upade snaga VRS sa leđa i obezbeđuju bokove.

Kolona se razvukla u dužini od 12 do 15 kilometara kroz izuzetno nepristupačan, pošumljen i brdsko-planinski teren pod stalnom kontrolom jedinica VRS.

4. Zasede, oružane borbe na pravcu srebrenica–tuzla (kamenica, baljkovica) i vojnički gubici u borbenim dejstvima

Proboj kolone 28. divizije predstavljao je jednu od najdramatičnijih i najkrvavijih vojnih epizoda rata u BiH. Kretanje hiljada ljudi u uskom poretku kroz gustu šumu i preko linija fronta uzrokovalo je seriju teških oružanih sukoba, zaseda i višednevnih borbi.

1. Zaseda na ravnom buljimu i kameničkom brdu (12–13. jul)

Dana 12. jula popodne, čelo kolone uspelo je da prođe prvu liniju osmatračnica VRS. Međutim, 13. jula ujutru, sredina i rep kolone ušli su u unapred pripremljenu vatrenu zamku u rejonu Kameničkog Brda (rejon Kamenice, blizu reke Jadar).

Snage Zvorničke i Milićke brigade VRS, zajedno sa jediniciama Specijalne policije, otvorile su uragansku vatru iz pešadijskog naoružanja, protivavionskih topova (PAT 20/3 mm, PAT 40 mm), PAM-ova i minobacača. U ovom napadu nastala je masovna panika. Kolona je razbijena u više manjih, izolovanih grupa. Procenjuje se da je samo na Kameničkom Brdu poginulo ili teško ranjeno više stotina pripadnika 28. divizije. Usled strahovitog pritiska i noćnih borbi, dolazi do pojave paranoje, halucinacija i međusobne oružane vatre unutar razbijenih grupa 28. divizije u uslovima potpune dezorijentacije.

2. Presecanje kolone na asfaltnom putu Kravica – nova kasaba (13. jul)

Jedinice VRS zaposele su i utvrdile liniju duž asfaltnog puta Bratunac–Konjević Polje–Nova Kasaba. Tenkovima, oklopnim transporterima i utvrđenim bunkerima sprečavali su prelazak kolone. Kolona je zvanično presečena na dva glavna dela:

Prednji deo (čelo): Jačine oko 3.000 do 4.000 ljudi (uglavnom naoružani borci) uspeo je pre 13. jula da pređe put i nastavi kretanje ka Cerskoj i Snagovu.
Zadnji deo (sredina i začelje): Ostao je odsečen južno od puta. Znatne snage ove grupe pokušavale su u talasima da probiju blokadu, pri čemu su pretrpele izuzetno teške gubitke u ljudstvu.

3. Borbe na snagovu i bitka na baljkovici (14–16. jul)

Glavnina naoružanih snaga 28. divizije koja je prešla put pogrupisala se u rejonu Snagova i nastavila kretanje ka spoljnom prstenu odbrane Zvornika.

Najžešća vojna bitka odigrala se u rejonu Baljkovice 15. i 16. jula. Čelo 28. divizije (oko 4.000 boraca), izurecano i iscrpljeno, stiglo je pred poslednju utvrđenu liniju odbrane Zvorničke brigade VRS. Svesni da nemaju alternativu, pripadnici 28. divizije pokrenuli su žestok, očajnički napad na položaje Zvorničke brigade.

Istovremeno, sa slobodne teritorije iz pravca Nezuka, snage 2. korpusa ARBiH (24. divizija) pokrenule su snažan napad na spoljni prsten VRS radi spajanja sa kolonom. Zvornička brigada VRS našla se u izuzetno teškom položaju — pritisnuta sa dva fronta (s leđa od strane kolone 28. divizije, a spreda od strane 2. korpusa ARBiH).

Uočivši rizik od potpunog pucanja sopstvene linije fronta i pretpjevši znatne gubitke u sopstvenim redovima, Komanda Zvorničke brigade (uz saglasnost pretpostavljene komande) sklopila je privremeni preki sporazum o prekidu vatre sa komandantima 28. divizije. Dana 16. jula 1995. godine u popodnevnim časovima, VRS otvara privremeni pešadijski koridor u rejonu Baljkovica–Nezuk. Kroz ovaj koridor je u naredna 24 časa na teritoriju pod kontrolom ARBiH prešlo između 5.000 i 7.000 ljudi (pripadnika 28. divizije i civila). Koridor je zatvoren 17. jula u popodnevnim satima.

5. Predaja pripadnika armije BIH i zarobljavanje

Uporedo sa oružanim borbama na pravcu proboja, na rejonu puta Konjević Polje – Nova Kasaba – Sandići – Kravica odvijao se masovan proces predaje preseklih i opkoljenih delova kolone.

Faktori koji su doveli do masovne predaje:

Potpuni fizički i psihički slom: Ljudstvo je bilo bez hrane i vode nekoliko dana, izloženo stalnoj artiljerijskoj vatri, sanitet nije postojao, a broj ranjenika bio je ogroman.
Gubitak komandne strukture: Odsečene grupe nisu imale radio-vezu sa čelom kolone niti vojničke instrukcije.
Psihološko-propagandna dejstva VRS: Snage VRS su preko razglasnih stanica, zaplenjenih motornih vozila UNPROFOR-a i preko zarobljenih oficira pozivale na predaju, garantujući poštovanje Ženevske konvencije i status ratnih zarobljenika.

Proces zarobljavanja:

Od 12. do 15. jula, hiljade pripadnika 28. divizije i civila predalo se jedinici MUP-a RS, Bratunačke i Milićke brigade VRS na sledećim lokacijama:

Livadski prostor u Sandićima: Mesto gde se predala najveća pojedinačna grupa od preko 1.000 ljudi.
Fudbalski stadion u Novoj Kasabi: Sabirno mesto gde je privremeno zatočeno između 1.500 i 2.000 zarobljenika.
Sektor Kravica i Konjević Polje: Manje grupe koje su izlazile iz šuma duž cele trase.

Zarobljenici su privremeno prinudno okupljani na navedenim punktovima, a zatim motorizovanim transportom (autobusima i kamionima) prebacivani na objekte u rejonu Bratunca (osnovna škola, fiskulturna sala, hangar) i potom prema objektima u zoni odgovornosti Zvorničke brigade (Karakaj, Pilica, Orahovac, Petkovci, Roćević, Kula).

Vojni dokumenti i izveštaji iz tog perioda ukazuju na to da je organima bezbednosti i vojnoj policiji Drinskog korpusa prvobitno naloženo da izvrše trijažu zarobljenih lica radi identifikovanja osumnjičenih za ratne zločine počinjene nad srpskim stanovništvom Podrinja u periodu 1992–1995. godine. Dalje postupanje sa zarobljenicima postalo je predmet opsežnih istraga i istorijsko-pravnih rasprava.

6. Razmatranje broja stradalih u borbama naspram zarobljenih vojnika

Jedno od najsloženijih vojno-istorijskih i demografskih pitanja operacije u Srebrenici jeste precizno razgraničenje između broja pripadnika ARBiH koji su poginuli u direktnim borbenim dejstvima (zasede, artiljerijski udari, minska polja, međusobni sukobi u panici) i onih koji su zarobljeni i kasnije stradali.

1. Procena vojničkih gubitaka u borbenim dejstvima

Prema svedočenjima preživelih oficira 28. divizije (uključujući iskaze date u operativnim grupama 2. korpusa ARBiH u Tuzli neposredno nakon proboja), analizama vojnih eksperata i dokumentaciji Glavnog štaba VRS, gubici kolone u pešadijskim okršajima i zasedama bili su izuzetno visoki:

Minska polja: Znatni gubici zabeleženi su već na prvom kilometru proboja (rejon Buljim), gde je kolona nagazila na gusta minska polja koja je u ranijim godinama postavila i VRS, ali i sama ARBiH.
Kameničko Brdo (13. jul): Pretpostavlja se da je u ovoj zasedi, usled masovnog artiljerijskog udarca i vatre iz teških mitraljeza, život izgubilo između 1.000 i 1.500 ljudi.
Borbe za Baljkovicu (15–16. jul): U ovoj dvodnevnoj frontalnoj bici za proboj koridora, poginulo je prema procenama preko 500 do 1.000 pripadnika ARBiH, kao i više desetina pripadnika Zvorničke brigade VRS.
Unutrašnji sukobi i samoubistva: Izveštaji sanitetskih službi ARBiH koji su prihvatili preživele u Nezuk spominju visoku stopu psihotičnih epizoda usled upotrebe bojnih otrova (što nikada nije zvanično potvrđeno od strane nezavisnih komisija), ekstremne fizičke iscrpljenosti i dehidracije, što je dovelo do međusobnih oružanih obračuna u mraku i pojedinačnih ili grupnih samoubistava aktiviranjem ručnih bombi.

Izvori srpske strane (poput Izveštaja Nezavisne međunarodne komisije za istraživanje stradanja svih naroda u srebreničkoj regiji u periodu 1992–1995. godine, kojom je predsedavao Gideon Grajf) procenjuju da je između 4.000 i 5.000 pripadnika kolone poginulo u legitimnim borbenim dejstvima tokom proboja od Srebrenice do Nezuka.

2. Odnos borbenih gubitaka i zarobljenih lica

S druge strane, zvanični vojni dokumenti ARBiH (spisak članova 28. divizije) ukazuje da je divizija imala u evidenciji oko 11.500 boraca. Nakon uspešnog otvaranja koridora kod Baljkovice, u bazu Nezuk i na prostor Tuzle prispelo je i evidentirano između 5.000 i 6.000 naoružanih i nenaoružanih pripadnika divizije, kao i oko 1.500 do 2.000 civila koji su se kretali sa njima.

Iz ove matematičke i vojne rekonstrukcije proizilazi sledeća struktura:

Stigli na slobodnu teritoriju (Nezuk/Tuzla): ~5.000 – 7.000 ljudi.
Poginuli u borbama, zasedama i minskim poljima: ~3.000 – 4.500 ljudi.
Zarobljeni od strane VRS: ~3.000 – 4.000 ljudi.

Analiza vojnih izveštaja Komande Drinskog korpusa pokazuje da VRS u prvim danima operacije nije imala dovoljne kapacitete za prihvat, smeštaj i obezbeđenje tolikog broja zarobljenika u uslovima kada su se borbe oko Baljkovice još uvek vodile potpunim intenzitetom. Razdvajanje borbenih gubitaka od kasnijih dešavanja ostaje ključna tačka vojno-istorijskih i pravnih debate o događajima u Srebrenici jula 1995. godine.

Chronologija borbenih dejstava i pokreta jedinica (6–18. jul 1995)

Datum	Operativni pravac / Lokacija	Opis borbenih dejstava i pokreta jedinica
6. jul	Zeleni Jadar – Pribićevac – OP Foxtrot	Početak operacije "Krivaja 95". Artiljerijski udari VRS po spoljnoj liniji odbrane. Nastupanje pešadije VRS. Holandski bataljon napušta OP Foxtrot.
7. jul	Kota Biljeg – Južni sektor enklave	Zauzimanje dominantnih kote od strane VRS. Potiskivanje 282. brdske brigade ARBiH. UNPROFOR izdaje upozorenja bez efekta na terenu.
8. jul	OP Uniform – Zeleni Jadar	Probijanje odbrana 28. divizije na južnom pravcu. Snage VRS spajaju položaje i napreduju ka Srebrenici.
9. jul	Bandera ugao – Pristup gradu Srebrenici	Izmena naređenja GS VRS: Nalaže se ulazak u grad. Potpuni slom južnog fronta enklave. ARBiH se povlači ka Potočarima i Šušnjarima.
10. jul	Gradsko jezgro – Potočari	Avijacija NATO-a vrši vazdušne udare po oklopnim vozilima VRS. General Mladić obustavlja pešadijski napad tokom trajanja napada. ARBiH gubi organizovanu odbranu.
11. jul	Grad Srebrenica – Šušnjari	Jedinice VRS u 16:00 ulaze u prazan grad. Stanovništvo izbegava u Potočare. Sastanak komande 28. divizije u Šušnjarima; doneta odluka o proboju.
12. jul	Šušnjari – Jaglići – Ravni Buljim	Formiranje kolone od 12.000–15.000 ljudi. Čelo kolone kreće u proboj. Prvi oružani sukobi i nagaz na minska polja na Buljimu.
13. jul	Kameničko Brdo – Sandići – Nova Kasaba	Glavna zaseda VRS na Kameničkom Brdu. Presecanje kolone na putu Bratunac–Konjević Polje. Masovne predaje u Sandićima i Novoj Kasabi.
14. jul	Cerska – Snagovo – Kravica	Čelo kolone se probija prema Snagovu uz borbe. Začelje i preostali delovi u šumama pokušavaju prelazak. Otpočinje transport zarobljenih lica.
15. jul	Snagovo – Liplje – Baljkovica	Čelo 28. divizije izbija pred poslednju liniju odbrane Zvorničke brigade VRS na Baljkovici. Počinju pripreme za odsudni borbeni okršaj.
16. jul	Baljkovica – Nezuk (Kalesija)	Bitka na Baljkovici. Napad 28. divizije s leđa i 2. korpusa ARBiH spreda na Zvorničku brigadu. U 13:00 časova VRS otvara pešadijski koridor za prolaz kolone.
17. jul	Baljkovica (sektor koridora)	Prolazak hiljada pripadnika ARBiH i civila kroz koridor na teritoriju pod kontrolom ARBiH. Koridor zvanično zatvoren u popodnevnim satima.
18. jul	Zvorničko ratište – Nezuk	Čišćenje terena od strane jedinica VRS. Sporadični sukobi sa zaostalim manjim grupama 28. divizije u šumskim masivima. Završetak aktivnih vojnih operacija.

7. Zaključak

Vojna operacija "Krivaja 95" i naknadni proboj 28. divizije ARBiH predstavljaju kompleksnu vojničku operaciju označenu spojem taktičkog iznenađenja, slomom demilitarizovanog statusa enklave i potpunim kolapsom komandnog sistema unutar opkoljenih snaga ARBiH.

Sa vojno-taktičkog stanovišta, VRS je sa relativno malim pešadijskim snagama uspekla da ostvari primarni cilj operacije i ovladava enklavom. Međutim, proboj masovne, delimično naoružane kolone kroz planinski teren stvorio je nepredviđeni operativni hibridni sukob u kom su nastale enormne ljudske žrtve — kako u direktnim borbenim dejstvima i brutalnim zasedama, tako i u tragičnim događajima koji su usledili nakon zarobljavanja pripadnika ARBiH. Analiza ovog istorijskog događaja ostaje ključna za razumevanje završne faze rata u Bosni i Hercegovini 1995. godine.